کجی زانو تا چه حد خطرناک است و چگونه تشخیص داده میشود؟
کجی زانو تا چه حد خطرناک است و چگونه تشخیص داده میشود؟
تیم تولید محتوایی ایران نوبت
کجی زانو تا چه حد خطرناک است و چگونه تشخیص داده میشود؟ ناهنجاری زانو ممکن است ناشی از بیماریهای مفصلی یا استخوانی باشد. در این مقاله راهکارهای تشخیص را بررسی میکنیم.
میزان خطرات کجی زانو
کجی زانو یا انحراف محور مکانیکی اندام تحتانی یک ناهنجاری شایع در مفاصل زانو است که میتواند به شکل پای پرانتزی (Genu Varum) یا پای ضربدری (Genu Valgum) ظاهر شود. این وضعیت در ابتدا ممکن است خفیف و طبیعی در دوران رشد باشد اما میزان خطر آن بستگی به درجه انحراف و سن فرد دارد در حالی که انحرافات خفیف ممکن است صرفاً یک نگرانی زیباییشناختی باشند انحرافات شدید یا پیشرونده تهدیدی جدی برای سلامت مفصل زانو محسوب میشوند. اما هرگونه ناهنجاری شدید یا پیشرونده میتواند تأثیر جدی بر توزیع بار بدن سلامت مفصل زانو و کیفیت زندگی داشته باشد. از آنجایی که محور مکانیکی بدن طوری طراحی شده است که وزن را به طور متعادل بین استخوان ران کشکک زانو و ساق پا توزیع کند هرگونه انحراف این محور باعث فشار غیرطبیعی و متمرکز بر یک سمت مفصل میشود. این فشار میتواند منجر به درد، کاهش حرکت، تخریب کفتههای مفصلی و افزایش خطر آرتروز شود. در موارد شدید ناهنجاری زانو میتواند باعث ناتوانی حرکت ناهمواری در پیادهروی افزایش خطر سقوط و حتی نیاز به جراحی زانو شود.تشخیص ناهنجاری زانو با معاینه بالینی و تصویربرداری ها انجام میشود و در صورت شدت نیاز به درمانهای غیرجراحی یا جراحی وجود دارد.
انواع ناهنجاری های زانو
دو شکل اصلی از انحراف محور زانو وجود دارد که اغلب با هم اشتباه گرفته میشوند:
پای پرانتزی (Genu Varum)
در این حالت زانوها از یکدیگر فاصله زیادی دارند و ساق پاها به سمت خارج خم میشوند به طوری که مچ پاها به هم نزدیکتر از زانوها هستند شبیه حرف O این وضعیت باعث میشود که بار اصلی وزن بر روی قسمت داخلی (مدیال) مفصل زانو وارد شود.
پای ضربدری (Genu Valgum)
این وضعیت برعکس پای پرانتزی است زانوها به سمت هم متمایل شده و به هم میچسبند در حالی که مچ پاها از هم فاصله دارند شبیه حرف X در این حالت فشار عمده بر روی قسمت خارجی (لترال) مفصل زانو متمرکز میشود.
علل های ایجاد کننده انحراف زانو
شناخت علت ریشهای برای تعیین بهترین روش درمانی ضروری است. علل انحراف زانو بسیار متنوع هستند:
علل مادرزادی و رشدی: شایعترین علت در کودکان به ویژه پای پرانتزی فیزیولوژیک (طبیعی) است که معمولاً تا سن 3 یا 4 سالگی خودبهخود اصلاح میشود. با این حال گاهی اوقات مشکلات رشدی استخوانی یا بیماری بلونت (Blount’s Disease) عامل اصلی هستند.
آسیبهای تروماتیک: شکستگیهای قدیمی و جوشخورده به ویژه در استخوانهای ران یا ساق پا میتواند محور مکانیکی را تغییر دهد.
بیماریهای متابولیک: اختلالاتی مانند راشیتیسم (نرمشدگی استخوان به دلیل کمبود ویتامین D) یا بیماری پاژه استخوان سبب نرمی و تغییر شکل استخوانها میشود.
آرتریت پیشرفته: در مراحل انتهایی آرتروز (استئوآرتریت) غضروف در یک سمت زانو زودتر تخریب شده و این تخریب نامتقارن منجر به تشدید انحراف زانو میشود.
علل غیرمفصلی: ناهنجاریهای مفصل ران یا مشکلات مادرزادی در تشکیل استخوان ران نیز میتوانند بر زاویه زانو تأثیر بگذارند.
عوارض و خطرات اصلی ناهنجاری زانو
افزایش فشار غیرطبیعی بر روی یک قسمت از مفصل زانو منجر به فرسایش سریع ساختارهای حیاتی آن میشود.
تسریع تخریب غضروف و آرتروز (Osteoarthritis)
این جدیترین خطر است. وقتی فشار به طور مداوم بر بخش مدیال (در پای پرانتزی) یا لترال (در پای ضربدری) وارد شود غضروف مفصلی در آن ناحیه به سرعت ساییده میشود. این فرسایش منجر به استئوآرتریت زودرس میشود که با درد مزمن سفتی و محدودیت حرکتی همراه است.
یک مطالعه نشان داده است که افزایش تنها 10 درجه در انحراف محور زانو میتواند ریسک تبدیل شدن به آرتروز شدید در طی 10 سال آینده را دو برابر کند.
مشکلات مکانیکی و تاندونی
انحراف زانو میتواند باعث شود که تاندونها و رباطها در موقعیتهای نامناسب کشیده شوند. این امر میتواند منجر به سندرمهای دردناک تاندونیت ناپایداری زانو و افزایش خطر آسیبهای رباطی شود.
تأثیر بر عملکرد روزمره و زیبایی
در موارد شدید انحراف زانو میتواند منجر به لنگیدن محدودیت در فعالیتهای ورزشی و عدم توانایی در پوشیدن برخی کفشها شود. همچنین این وضعیت میتواند تأثیر منفی بر تصویر بدنی و اعتماد به نفس فرد به ویژه در نوجوانان بگذارد.
عوارض مربوط به رشد در کودکان
در کودکان مبتلا به بیماریهایی نظیر بلونت عدم درمان به موقع میتواند منجر به بدشکلیهای شدیدتر و نیاز به جراحیهای پیچیدهتر در آینده شود.
روش های تشخیص دقیق کجی زانو
پزشکان برای ارزیابی ناهنجاری مفصل زانو از ترکیبی از معاینات فیزیکی و ابزارهای تصویربرداری استفاده میکنند.
معاینه فیزیکی و بررسی بالینی
بررسی همترازی ظاهری: پزشک از بیمار میخواهد در حالت ایستاده (بدون کفش) بایستد و فاصله بین مچ پاها یا زانوها را مشاهده کند.
تستهای راه رفتن (Gait Analysis) : نحوه راه رفتن بیمار (نوع لنگیدن یا الگوی حرکت پاها) برای تشخیص میزان فشار وارد شده بر مفصل ارزیابی میشود.
اندازهگیری زوایا: ارزیابی دامنه حرکتی زانو و بررسی وجود درد و صدای غیرطبیعی در حین حرکت کردن .
تصویربرداری
برای تعیین دقیق درجه انحراف و برنامهریزی درمانی نیاز به تصاویر پزشکی دقیق است.
رادیوگرافی تصویربرداری با تحمل وزن (Weight-Bearing X-rays) : این تصاویر در حالی گرفته میشوند که بیمار ایستاده است. این حالت توزیع واقعی بار را تحت شرایط طبیعی نشان میدهد و امکان ارزیابی دقیق انحراف مکانیکی زانو را فراهم میکند. در این حالت خط مکانیکی بدن از سر استخوان ران تا قوزک مچ پا رسم میشود و اگر این خط از کناره داخلی یا خارجی کشکک زانو عبور کند نشاندهنده انحراف زانو (پای پرانتزی یا پای ضربدری) است. این روش برای تشخیص دقیق شدت کجی و برنامهریزی درمانی به ویژه قبل از جراحی حیاتی است. در عکس زانوی کج ناهنجاری به وضوح در شرایط طبیعی و تحت فشار نمایش داده میشود و این امر از اهمیت بسیاری برخوردار است.
محاسبه زاویه مکانیکی (Mechanical Axis Measurement) : پزشک با رسم خطوطی از مرکز سر استخوان ران تا مرکز قوزک مچ پا زاویه واقعی انحراف را محاسبه میکند. این اندازهگیری مشخص میکند که آیا ناهنجاری مفصل زانو در محدوده قابل قبول است یا خیر.
سیتی اسکن (CT Scan) سیتی اسکن از روشهای پیشرفته تصویربرداری است که تصویر سهبعدی و دقیق از استخوانها ارائه میدهد. این روش برای ارزیابی دقیق ساختار استخوانی به ویژه در مواردی که ناهنجاری شدید یا شکستگیهای قدیمی وجود دارد بسیار مفید است. سیتی اسکن امکان مشاهده انحرافات کوچک ناهمواریهای استخوانی و پیچیدگیهای اسکلتی را فراهم میکند. این اطلاعات برای طراحی دقیق جراحیهای تصحیحی مانند اوتوموتومی (Osteotomy) ضروری است زیرا به جراح اجازه میدهد تا زاویه و مکان برش استخوان را به دقت تعیین کند.
امآرآی (MRI) امآرآی از روشی استفاده میشود که برای بررسی بافتهای نرم مانند غضروف، منیسک، رباطها و پلکهای مفصلی طراحی شده است. در انحراف زانو فشار غیرطبیعی بر یک سمت مفصل میتواند منجر به تخریب غضروف شکستگی منیسک یا آسیب رباطها شود. امآرآی قادر است این آسیبها را با دقت بالا تشخیص دهد و از این طریق به پزشک کمک میکند تا میزان آسیب را ارزیابی کند. این اطلاعات برای تصمیمگیری در مورد نیاز به درمانهای غیرجراحی یا جراحی بسیار مهم است زیرا گاهی اوقات ترکیبی از کجی و آسیب بافت نرم نیاز به روش درمانی خاصی دارد.
راهکارهای درمان انحراف زانو
درمان ناهنجاری زانو باید متناسب با سن بیمار، میزان انحراف، علائم و پیشرفت بیماری انتخاب شود. هدف اصلی درمان بازگرداندن یا بهبود همترازی طبیعی برای کاهش فشار بر مفصل است.
درمانی غیرجراحی (برای موارد خفیف تا متوسط)
در بسیاری از کودکان و بزرگسالان با انحرافات کم درمانهای غیرجراحی میتوانند علائم را کنترل کرده و پیشرفت مشکل را کند کنند.
فیزیوتراپی و تمرینات تقویتی: تمرکز بر تقویت عضلات تثبیتکننده زانو و لگن (به ویژه عضلات چهارسر و همسترینگ) برای کمک به کنترل حرکت زانو در طول فعالیت.
استفاده از بریس و ارتز: در کودکان ارتزهای شبانه یا بریسهای خاص میتوانند رشد استخوان را به سمت صحیح هدایت کنند (مانند بریسهای دینامیک).در بزرگسالان ارتزهای داخل کفش (Orthotics) برای اصلاح بیومکانیک پا و توزیع مجدد وزن میتوانند مفید باشند.
مدیریت درد و التهاب: استفاده از داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAIDs) و تزریقهای مفصلی (مانند کورتون یا هیالورونیک اسید) برای کنترل علائم آرتروز ثانویه.
تغییر سبک زندگی: کاهش وزن در افراد دارای اضافه وزن که فشار وارده بر زانو را به شدت کاهش میدهد.
درمانهای جراحی (برای موارد شدید و پیشرفته)
هنگامی که انحراف شدید است درد غیرقابل تحمل میشود یا آرتروز پیشرفت کرده است جراحی برای بازگرداندن همترازی به عنوان بهترین گزینه مطرح میشود.
استئوتومی (Osteotomy): این جراحی شامل بریدن و تغییر شکل دادن استخوان است تا محور مکانیکی اصلاح شود.
استئوتومی پریآکتالار (برای پای پرانتزی): در این روش یک استخوان در قسمت داخلی استخوان ساق پا برداشته میشود تا زانو به سمت خارج باز شده و محور تراز شود.
استئوتومی دیستال فمورال (برای پای ضربدری): اصلاح زاویه در انتهای استخوان ران انجام میشود.این عمل در افراد جوانتر که غضروف مفصلی سالمتری دارند بسیار مؤثر است و میتواند روند نیاز به تعویض مفصل را برای سالها به تعویق اندازد.
آرتروپلاستی (تعویض مفصل زانو): اگر ناهنجاری زانو منجر به تخریب کامل غضروف در یک سمت مفصل شده باشد تعویض مفصل (آرتروپلاستی) تنها راه حل قطعی برای رفع درد و بازگرداندن عملکرد است.
تعویض نیمه مفصل: اگر فقط یک طرف زانو درگیر باشد میتوان تنها قسمت آسیب دیده را تعویض کرد.
تعویض کامل مفصل: برای مواردی که کجی شدید بوده و هر دو طرف مفصل آسیب دیده است. در این جراحی ایمپلنتها به گونهای قرار داده میشوند که محور مکانیکی جدید زانو کاملاً صاف و طبیعی باشد.
نتیجهگیری
تشخیص دقیق از طریق رادیوگرافی اولین گام حیاتی است. با توجه به پیشرفتهای اخیر در تکنیکهای جراحی مانند استئوتومیهای هدفمند و همچنین پیشرفتهای تعویض مفصل زانو امروزه گزینههای درمانی متعددی برای اصلاح این ناهنجاریها و بازگرداندن زندگی فعال وجود دارد. مرکز رادیولوژی و سونوگرافی اکباتان با استفاده از تکنولوژیهای مدرن و دقت بالا امکان تشخیص سریع دقیق و قطعی دفورمیتی زانو و سایر مشکلات مفصلی را فراهم کرده است. این امکان اولین قدم برای درمان مؤثر و پیشگیری از پیامدهای بلندمدت مانند آرتروز و اختلال حرکتی است. برای دریافت مشاوره می توانید از طریق دکمه دریافت نوبت و یا از طریق شماره تماس 0214466606 اقدام کنید.
